Descripción
Se trata de un complejo edificio, compuesto, al parecer, por elementos de al menos tres épocas sucesivas de construcción que, en algunos casos, se han ido añadiendo sin una voluntad de integración arquitectónica. El resultado exterior es, de este modo, una confusa superposición de volúmenes que resulta poco indicativa de la distribución y características interiores del santuario.
El conjunto de ermita santuario se compone de la iglesia principal y la antigua, convertida en nave de acceso a la actual, además de un edificio con dependencias auxiliares, que en parte ha desaparecido en la actualidad.
La iglesia principal presenta una nave de cinco tramos cubiertos con bóveda de medio cañón con lunetos curvos y arcos fajones de medio punto, marcando los tramos. El transepto y presbiterio corresponden a una ampliación reciente.
El acceso tiene lugar a través de otra nave situada en el lado del evangelio, que corresponde sin duda a la antigua capilla y consta de una estructura de cuatro tramos, organizada por tres arcos diafragma levemente apuntados y muy irregulares sobre los que apoya la techumbre de madera.
En el exterior debe destacarse el pórtico situado en el centro de la fachada. Es cuadrangular, abierto por sus tres frentes por sendos arcos de medio punto. En el extremo de la fachada del lado del evangelio se sitúa el cuerpo correspondiente a la iglesia primitiva, en cuyo frente se abre una puerta en arco rebajado.
Bibliografía
-
ANDOLZ CANELA, Rafael. La leyenda de Foces. 4 Esquinas [En línea]. 1992 , nº 48, p. 30-31. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <https://biblioteca-iea.absys.cloud/cgi-bin/fba?TITN=194659>.
-
ARCO Y GARAY, Ricardo del. Catálogo Monumental de España. Huesca [En línea]. Madrid: CSIC, 1942.[Consulta: 27 de marzo de 2026]. <http://biblioteca.cchs.csic.es/digitalizacion_tnt/index_interior_huesca.html>.
-
ARCO Y GARAY, Ricardo del. Nuevas pinturas murales en la iglesia de San Miguel de Foces, monumento nacional. Madrid: Tipografía de Archivos, 1932.
-
ARCO Y GARAY, Ricardo del. Del tesoro artístico español. La iglesia de San Miguel de Foces. La Esfera [En línea]. 22 de enero de 2016 , nº 108, p. 10-11. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?interno=S&posicion=10&path=4054318&presentacion=pagina y http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?interno=S&posicion=11&path=4054318&forma=&presentacion=pagina>.
-
ARCO Y GARAY, Ricardo del. La pintura mural en el Alto Aragón (continuació). Vell i Nou [En línea]. 1919 , nº 94, p. 243-256. [Consulta: 23 de septiembre de 2025]. <https://arca.bnc.cat/arcabib_pro/ca/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1352771>.
-
BARRIOS MARTÍNEZ, María Dolores. Los Foces de San Miguel de Foces y sus antepasados. Argensola [En línea]. 2013 , nº 123, p. 129-163. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <http://revistas.iea.es/index.php/ARG/article/view/420/417>.
-
CAMPS I SORIA, Jordi; Lorés i Otzet, Imma. La difusió de l'escola de Lleida a la zona d'Osca i les seves transformacions. El cas de l'escultura de San Miguel de Foces. En VILÀ, Frederic; LORÉS I OTZET, Imma. (ed.). Congrés de la Seu Vella de Lleida. Pagès Editors, 1991.p. 101-106.
-
CARDERERA, Valentín. Bellas artes (V). El Artista [En línea]. 1835 , nº 1, p. 99-101. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <https://biblioteca-iea.absys.cloud/cgi-bin/fba?TITN=224797>.
-
CARDESA GARCÍA, María Teresa. El gótico en Aragón en tiempos de Jaime I y Pedro III: la arquitectura. Cuadernos CEHIMO. 2013 , nº 39, p. 61-81.
-
CARRERAS I CANDI, Francesc. Recorrent la comarca del Somontano. Butlletí del Centre Excursionista de Catalunya [En línea]. 1910 , nº 184, p. 133-143. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <https://ddd.uab.cat/pub/butcenexccat/butcenexccat_a1910m6v20n185.pdf>.
-
CASTÁN SARASA, Adolfo. San Miguel de Foces. Diario del AltoAragón. Cuadernos Altoaragoneses [En línea]. 21/01/1990 p. 5. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <https://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?fn=getfile;id=0000036818>.
-
CRIADO MAINAR, Jesús; Valero, Joan. Portadas góticas en el viejo reino de Aragón: estado de la cuestión. En ESPAÑOL BERTRÁN, Francesca. (ed.). Congrés Internacional Iauna Coeli (2012. Barcelona). Institut d'Estudis Catalans, 2020.p. 53-80.
-
FRANCISCO OLMOS, José María de. ¿Qué día murió Atho de Foces? Un problema de datación histórica. Aragonia Sacra. 2013 , nº 22, p. 97-106.
-
GALINDO PÉREZ, Silvia. (coord.). Aragón. Patrimonio cultural restaurado. 1984/2009: Bienes muebles. Zaragoza: Gobierno de Aragón, 2010.
-
GARCÉS MANAU, Carlos. La iglesia de San Miguel de Foces. La Hoya Actualidad [En línea]. 2005 , nº 2, p. 17. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <https://biblioteca-iea.absys.cloud/cgi-bin/fba?TITN=200956>.
-
GARCÍA CIPRÉS, Gregorio. Los Foces, ricos-hombres de Aragón. Linajes de Aragón [En línea]. 1915 , nº 6/22, p. 421-436. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <https://biblioteca-iea.absys.cloud/cgi-bin/fba?TITN=174552>.
-
GARCÍA CIPRÉS, Gregorio. San Miguel de Foces (Conclusión). Revista de Historia y de Genealogía Española [En línea]. 1912 , nº 5, p. 209-215. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <http://hemerotecadigital.bne.es/pdf.raw?query=parent%3A0026668027+type%3Apress%2Fpage&name=Revista+de+historia+y+de+genealog%C3%ADa+espa%C3%B1ola.+15-6-1912>.
-
GARCÍA CIPRÉS, Gregorio. San Miguel de Foces. Casa-Hospital de los caballeros de la ínclita orden de San Juan de Jerusalén. Revista de Historia y de Genealogía Española [En línea]. 1912 , nº 4, p. 168-171. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <http://hemerotecadigital.bne.es/issue.vm?id=0026667944&search=&lang=es>.
-
GUDIOL, José. Pintura medieval en Aragón. Zaragoza: Institución Fernando el Católico, 1971.
-
GUITART APARICIO, Cristóbal. Arquitectura gótica en Aragón. Zaragoza: Librería General, 1979.
-
JUSTES FLORÍA, Julia. Excavaciones arqueológicas en el entorno de San Miguel de Foces, Ibieca. Notas de la Asociación de Amigos del Museo de Huesca. 2006 , nº 13, p. 4.
-
JUSTES FLORÍA, Julia. Sondeos arqueológicos en el entorno de San Miguel de Foces, Ibieca (Huesca): Expediente y campaña 207/2005. Arqueología Aragonesa 1995/2005. 2007
-
LAMOLLA, Francisco. El templo de San Miguel de Foces (Huesca). Boletín de la Real Academia de Bellas Artes de San Fernando [En línea]. 1921 , nº 57-60, p. 90-113. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <https://www.realacademiabellasartessanfernando.com/publicaciones/revista-academia/>.
-
LANZAROTE GUIRAL, José María; Arana Cobos, Itziar. Viaje artístico por Aragón de Valentín Carderera: Monumentos arquitectónicos de España. Zaragoza: Institución Fernando el Católico, 2013.
-
LIAÑO MARTÍNEZ, Emma. La época del Císter y de las nuevas catedrales en la Corona de Aragón [En línea]. En LACARRA DUCAY, María del Carmen. (coord.). Arte de épocas inciertas: De la Edad Media a la Edad Contemporánea. Institución Fernando el Católico, 2009.p. 47-102. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/28/64/3liano.pdf>.
-
LÓPEZ GONZÁLEZ, Concepción et al. La iglesia de San Miguel de Foces: Historia y arquitectura. Valencia: Universidad Politécnica de Valencia, 2007.
-
LÓPEZ GONZÁLEZ, Concepción et al. Los análisis gráficos de la iglesia de San Miguel de Foces de Ibieca (Huesca). EGA. Revista de Expresión Gráfica [En línea]. 2011 , nº 17, p. 152-163. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <https://polipapers.upv.es/index.php/EGA/article/view/1039/1089>.
-
LÓPEZ GONZÁLEZ, Concepción; García Valldecabres, Jorge. La instauración del sistema metrológico valenciano y Jaime I en la tradición medieval: los sistemas de unidades, prácticas de control y usos [En línea]. En Asociación de Profesores de Expresión Gráfica Aplicada a la Edificación. Congreso (10º. 2010. Alicante). Universidad de Alicante, 2010.p. 1-17. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <https://es.scribd.com/document/461030149/metrologia>.
-
LÓPEZ GONZÁLEZ, Concepción; García Valldecabres, Jorge. Navarro García, María Luisa. Análisis constructivo a través de la metrología y la geometría de la iglesia de San Miguel de Foces (Huesca) [En línea]. En Jornada Nacional de Investigación en la Edificación (1ª. 2007. Madrid). Universidad Politécnica de Madrid, 2007.[Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <https://biblioteca-iea.absys.cloud/cgi-bin/fba?TITN=217308>.
-
MALÉ MIRANDA, Gemma. El retaule de sant Pere Màrtir de Verona: un instrument de propaganda dominica. Porticvm [En línea]. 2011 , nº 2, p. 52-67. [Consulta: 2 de enero de 2026]. <https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/3817513.pdf>.
-
MALÉ MIRANDA, Gemma. San Miguel de Foces: Una iglesia-panteón entre el románico y el gótico. Arqueología, Historia y Viajes sobre el Mundo Medieval. 2009 , nº 33, p. 48-55.
-
MÉNDEZ DE JUAN, José Félix et al. (coord.). Aragón. Patrimonio cultural restaurado. 1984/2009: Bienes inmuebles. Zaragoza: Gobierno de Aragón, 2010.
-
NAVAL MAS, Antonio; Naval Mas, Joaquín. Inventario artístico de Huesca y su provincia [En línea]: Partido judicial de Huesca. Volumen II. Madrid: Ministerio de Cultura, 1981.[Consulta: 22 de julio de 2025]. <https://www.libreria.cultura.gob.es/libro/inventario-artistico-de-huesca-y-su-provincia-tomo-ii_8903/edicion/ebook-8798/>.
-
PALACÍN ZUERAS, María Cruz. Leyenda de los monjes-caballeros de Foces en el siglo XIV. Diario del AltoAragón. Especial San Lorenzo [En línea]. 10/08/1999 p. 31. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <https://store.diariodelaltoaragon.es/cgi-bin/Pandora?fn=getfile;id=0000224784>.
-
SENDER, Ramón J. La triste elocuencia de unas ruinas. Lugares de devoción II. La Tierra [En línea]. 01/08/1922 , nº 336, p. 3. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?interno=S&posicion=4&path=3031326&presentacion=pagina>.
-
SENDER, Ramón J. La triste elocuencia de unas ruinas. Lugares de devoción V. La Tierra [En línea]. 29/07/1922 , nº 334, p. 1. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <http://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.cmd?interno=S&posicion=1&path=3031324&presentacion=pagina>.
-
SERRANO FATIGATI, Enrique. Iglesia de San Miguel de Foces. Boletín de la Real Academia de Bellas Artes de San Fernando. 1915 , nº 9, p. 70-73.
-
TARABIDARInforme histórico-artístico sobre la iglesia de San Miguel de Foces. 2002-01-01. Unidad documental. Gobierno de Aragón. Zaragoza.
-
Turismo del Alto Aragón. San Miguel de Foces, Ibieca, ermita de Liesa. La Tierra [En línea]. 28/08/1928 p. 3. [Consulta: 29 de septiembre de 2025]. <https://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=2000967635>.
-
ZABALA, Daniel. Monumental paradigma: San Miguel de Foces. Románico. 2009 , nº 9, p. 41-49.
Síntesis histórica
De las someras descripciones del interior del edificio puede deducirse que la primitiva iglesia data del siglo XIII. A ella se adosaría en el siglo XVIII la iglesia actual, que se ampliaría en el XX con el crucero, transepto y cabecera.
En la última década del siglo XX, o a principios de la siguiente, es demolida una gran parte del edificio auxiliar adosado a la ermita.
Datación e historia del bien
CONSTRUCCIÓN
Desde Edad Media-S. XIII-1248
hasta Edad Media-S. XIII-1259
GÓTICO
Fundación de la iglesia como panteón familiar por don Ximeno de Foces. En 1259 es consagrado el nuevo edificio y donado a la orden de San Juan del Hospital para su custodia. El castillo y la villa de Foces también fueron entregados a los sanjuanistas.
de Foces, Ximeno (Promotor)
REALIZACIÓN DE OBRA DE DECORACIÓN ARQUITECTÓNICA
Edad Media-S. XIV-1302
GÓTICO
Fallecimiento de Atho de Foces, hijo del fundador, fecha que se utiliza para datar el conjunto pictórico.
RESTAURACIÓN
Edad Contemporánea-S. XX-1917
Se realizan obras de consolidación de la cabecera y la portada; asimismo se elimina el revoque de cal que cubría los muros norte y sur del crucero, saliendo a la luz las pinturas murales que cubren ambos lienzos de la nave.
RESTAURACIÓN
Desde Edad Contemporánea-S. XXI-2002
hasta Edad Contemporánea-S. XXI-2004
En 2002 se lleva a cabo la restauración arquitectónica, centrada fundamentalmente en las cubiertas. Por el interior se llevó a cabo una limpieza de muros, soportes y bóvedas.
Entre 2002 y 2004 son asimismo restauradas las pinturas murales.
Labarta Aizpún, Carlos (Arquitecto)
Alfaro Lera, José A. (Arquitecto)
Aranda Calleja, Manuel (Arquitecto)
Escobedo Ramo, Agustín (Arquitecto técnico)
EXCAVACIÓN ARQUEOLÓGICA
Desde Edad Contemporánea-S. XXI-2005
hasta Edad Contemporánea-S. XXI-2006
Realización de sondeos arqueológicos en el entorno de la iglesia de San Miguel, que han permitido comenzar a recomponer la fisonomía del pequeño conjunto monástico del que formaba parte.
Justes Floría, Julia (Arqueólogo)